Historia kołem się toczy..

Historia zorganizowanej turystyki spod znaku PTT i PTTK w Nowej Rudzie sięga pierwszych lat powojennych. Wiadomo, że już po utworzeniu w 1947 roku Oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego „Ziemi Kłodzkiej” podejmowano działania zmierzające do tworzenia terenowych struktur Towarzystwa, między innymi w Nowej Rudzie. Nie udało się jednak dotychczas odnaleźć dokumentu pozwalającego dokładnie określić, kiedy i w jakiej formie rozpoczęła działalność pierwsza noworudzka placówka PTT.

Po utworzeniu Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego rozpoczął się właściwy okres działalności PTTK w mieście. Według zachowanych informacji w 1954 roku zarejestrowano Koło PTTK w Nowej Rudzie, działające jako jednostka terenowa Oddziału PTTK w Wałbrzychu. Jego siedziba miała mieścić się przy ul. Fredry 31. Informacja ta wymaga jeszcze potwierdzenia dokumentem źródłowym z epoki.

Znacznie pewniejszą cezurą jest rok 1958. Z materiałów dotyczących historii struktur PTTK na Ziemi Kłodzkiej wynika, że działające w Nowej Rudzie Koło Terenowe zostało wówczas przekształcone w samodzielny Oddział PTTK. Rozpoczął się tym samym trwający ponad trzydzieści lat okres funkcjonowania samodzielnego Oddziału PTTK w Nowej Rudzie.

Oddział PTTK i ekspozytura BORT

W następnych latach działalność noworudzkiego PTTK rozwijała się. Organizowano rajdy, zloty, wycieczki, konkursy krajoznawcze i inne imprezy turystyczne. Kształcono również kadry społeczne PTTK, działały komisje specjalistyczne, w tym Komisja Turystyki Górskiej.

Istotnym elementem działalności stała się ekspozytura Biura Obsługi Ruchu Turystycznego. Jej dokładna data powstania nie została jeszcze ustalona. Dotychczasowe przekazy wskazywały na okolice 1970 roku, ale data ta nadal wymaga potwierdzenia źródłowego.

Szczególnie ważne jest rozróżnienie Oddziału PTTK od BORT. Nie były to dwie nazwy tej samej instytucji. Oddział był społeczną strukturą Towarzystwa, natomiast BORT prowadził działalność gospodarczą związaną z obsługą ruchu turystycznego.

Z artykułu Andrzeja Behana „Czy noworudzkie PTTK przetrwa?”, opublikowanego w lutym 1991 roku w „Gazecie Noworudzkiej”, wynika, że przy Oddziale PTTK w Nowej Rudzie funkcjonowała ekspozytura Biura Obsługi Ruchu Turystycznego w Lądku-Zdroju. Jej obroty w ostatnich latach działalności były niewielkie. Według Behana wystarczały właściwie na wynagrodzenie pracownika, natomiast pozostałe środki odprowadzano do Lądka-Zdroju. Ostatecznie BORT w Lądku-Zdroju wypowiedział dalsze funkcjonowanie placówki i ekspozyturę zlikwidowano.

W końcowym okresie działalności ekspozyturą kierowała śp. Weronika Kraus, wieloletnia działaczka noworudzkiego PTTK. Po likwidacji BORT pozostała aktywna w Oddziale i w 1991 roku pełniła funkcję sekretarza jego Zarządu.

Z działalnością noworudzkiego PTTK w różnych okresach związani byli między innymi Kazimierz Rosiek, Bogdan Behan, Wojciech Rybka, Leon Ronowski, Czesław Dominas, Andrzej Behan i wielu innych działaczy, których pełną listę i funkcje nadal staramy się odtworzyć.

Kryzys i rozwiązanie Oddziału

Schyłek lat osiemdziesiątych i początek lat dziewięćdziesiątych przyniosły zasadniczą zmianę warunków funkcjonowania PTTK.

W 1988 roku zlikwidowano ekspozyturę BORT w Nowej Rudzie. Nie oznaczało to jednak, jak przez wiele lat błędnie podawano, likwidacji samego Oddziału PTTK. Oddział funkcjonował nadal.

Na początku 1991 roku znalazł się jednak w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Zakończyło się dotychczasowe finansowanie ze strony struktur wojewódzkich PTTK, a problemem stały się również gwałtownie rosnące koszty utrzymania lokalu.

Siedziba Oddziału mieściła się wówczas przy ul. Bohaterów Getta 4. Zajmowany lokal miał około 120 metrów kwadratowych i składał się z trzech pomieszczeń użytkowych oraz kotłowni. Dwa pomieszczenia służyły działalności statutowej, a w trzecim działał sklepik z pamiątkami. Adres ul. Bohaterów Getta 4 występuje również na zachowanych materiałach dawnego Zarządu Oddziału PTTK i jego Komisji Turystyki Górskiej.

W lutym 1991 roku Andrzej Behan w artykule „Czy noworudzkie PTTK przetrwa?” otwarcie stawiał już pytanie o dalsze istnienie Oddziału. Zapowiedziano wówczas Nadzwyczajny Zjazd, który miał rozstrzygnąć jego przyszłość.

Zjazd odbył się 9 marca 1991 roku. Delegaci zdecydowali o rozwiązaniu Oddziału PTTK w Nowej Rudzie. Bezpośrednią przyczyną był brak środków pozwalających na jego dalsze utrzymanie.

Jednocześnie postanowiono nie likwidować działalności PTTK w mieście. W miejsce Oddziału utworzono Koło Terenowe PTTK. Jego prezesem został Andrzej Behan, a do Zarządu weszli Aleksandra Piupier, Kazimierz Rosiek, Weronika Kraus i W. Lewandowski.

Początkowo rozważano przyłączenie nowego Koła do Oddziału PTTK „Ziemi Kłodzkiej” w Kłodzku albo do Oddziału w Wałbrzychu. Ostatecznie wybrano Oddział PTTK „Ziemi Kłodzkiej” w Kłodzku.

Pierwsze Koło Terenowe PTTK

Zmiana z 1991 roku nie oznaczała natychmiastowego zaniku działalności. Zachowane dokumenty pokazują, że szczególnie w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych Koło pozostawało aktywne.

Projekt planu pracy na 1992 rok przewidywał między innymi szkolenie młodzieży, organizowanie konkursów, rajdów i wycieczek, popularyzację odznak turystycznych oraz współpracę ze szkołami i innymi placówkami.

Coraz większą rolę w działalności noworudzkiego środowiska PTTK odgrywało jednak Szkolne Koło Krajoznawczo-Turystyczne przy Zespole Szkół Zawodowych nr 2 w Nowej Rudzie. Osią tego środowiska byli przede wszystkim Kazimierz Rosiek i Czesław Dominas.

Zachowane regulaminy dokumentują kolejne rajdy i imprezy organizowane w latach dziewięćdziesiątych przez Koło Terenowe i SKKT. Były wśród nich rajdy szkolne, imprezy jubileuszowe, rajdy barbórkowe oraz kolejne edycje „Pożegnania Lata”. Program obejmował nie tylko wędrówki, lecz również konkursy wiedzy o Nowej Rudzie, Górach Sowich, skałach i minerałach, konkursy piosenki turystycznej, rozpoznawanie gatunków drzew, zadania terenowe i zdobywanie odznak turystycznych.

Dokumentacja potwierdza aktywność Koła jeszcze w 1997 roku. Regulamin Rajdu Turystycznego „Pożegnanie Lata” z 27–28 września 1997 roku jako organizatora wymienia Koło Terenowe PTTK w Nowej Rudzie. Zgłoszenia przyjmował Kazimierz Rosiek z Zespołu Szkół Zawodowych nr 2.

Ważnym partnerem działalności turystycznej stało się również Schronisko Młodzieżowe „TAU”. Zachowany dokument dowodzi, że funkcjonowało ono pod tą nazwą już we wrześniu 1997 roku, kiedy uczestnicy „Pożegnania Lata” mieli się w nim spotkać i korzystać z niego podczas imprezy.

Wymaga to dalszego wyjaśnienia podawanej dotychczas daty 1999 jako daty utworzenia schroniska. Możliwe, że w 1999 roku nastąpiła zmiana jego statusu organizacyjnego lub przejęcie przez Powiat Kłodzki, natomiast samo „TAU” istniało już wcześniej.

Z czasem aktywność Zarządu Koła malała, a działalność PTTK w Nowej Rudzie coraz wyraźniej koncentrowała się wokół środowiska szkolnego, Kazimierza Rośka, Czesława Dominasa oraz osób związanych ze Schroniskiem „TAU”.

Nie udało się odnaleźć uchwały formalnie rozwiązującej Koło. W praktyce stopniowo przestało ono uczestniczyć w życiu organizacyjnym Oddziału „Ziemi Kłodzkiej”. Nie wystawiało delegatów na kolejne zjazdy, Zarząd przestał odbywać regularne posiedzenia, a liczba aktywnych członków spadła do zera.

Czesław Dominas, jeden z ostatnich aktywnych działaczy dawnego noworudzkiego środowiska PTTK, został następnie bezpośrednim członkiem Oddziału PTTK „Ziemi Kłodzkiej” w Kłodzku.

W sensie formalnym dawne Koło nie zostało więc najprawdopodobniej rozwiązane. Po prostu przestało działać.

Powrót PTTK do Nowej Rudy

Po kilkuletniej przerwie w 2012 roku pojawiła się inicjatywa odbudowy struktur PTTK w Nowej Rudzie.

Spotkali się wówczas Czesław Dominas, wieloletni działacz PTTK, Barbara Korbas, dyrektor Muzeum Górnictwa w Nowej Rudzie, oraz Elżbieta Bisikiewicz, kierująca Referatem Promocji i Turystyki Urzędu Miasta w Nowej Rudzie. Podjęto decyzję o próbie stworzenia nowego środowiska PTTK.

Informację o planowanym spotkaniu opublikował lokalny tygodnik „Noworudzianin”. Zainteresowanych zaproszono na 29 grudnia 2012 roku do restauracji „Rycerska”.

Przybyło ponad 20 osób. Zebraniu przewodniczył Czesław Dominas. Ustalono, że zainteresowani wstąpią do Oddziału PTTK „Ziemi Kłodzkiej” w Kłodzku i utworzą w jego strukturach nowe Koło Terenowe. Deklaracje członkowskie oraz wniosek o utworzenie Koła przekazano Zarządowi Oddziału w Kłodzku, który zaakceptował inicjatywę.

29 stycznia 2013 roku w restauracji „Rycerska” odbyło się zebranie założycielskie. Uczestniczyło w nim 36 osób. Oddział PTTK „Ziemi Kłodzkiej” reprezentowali prezes Marek Krzan, członek Zarządu Piotr Janowski oraz pracownica biura Joanna Dworakowska.

Pełnoprawnymi członkami zostało początkowo 25 osób, w tym jedna przechodząca z Koła w Kłodzku. Wybrano władze i podjęto uchwałę o nadaniu nowej organizacji nazwy Koło PTTK im. „Gwarków Noworudzkich”.

Wśród osób związanych z powstaniem i pierwszym okresem działalności reaktywowanego Koła należy wymienić Czesława Dominasa, Honorowego Przodownika Turystyki Górskiej i jednego z ostatnich aktywnych przedstawicieli poprzedniego środowiska PTTK w Nowej Rudzie; śp. Weronikę Kraus, ostatnią kierowniczkę noworudzkiej ekspozytury BORT; Karola Maliszewskiego, opiekuna SKKT w Szkole Podstawowej nr 3; Jana Okońskiego, opiekuna SKKT w Szkole Podstawowej nr 7; Elżbietę Bisikiewicz z Referatu Promocji i Turystyki Urzędu Miasta; Barbarę Korbas, dyrektor Muzeum Górnictwa; Annę Szczepan z Noworudzkiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku; Stanisława Mroza, redaktora naczelnego „Noworudzianina”, który zapewnił inicjatywie wsparcie medialne, oraz Witolda Telusa, twórcę pierwszej i kolejnych wersji strony internetowej Koła.

Tak rozpoczął się kolejny rozdział historii PTTK w Nowej Rudzie. Od 2013 roku nowe Koło rozpoczęło systematyczną działalność turystyczną i krajoznawczą, której dalszy przebieg dokumentuje prowadzona na bieżąco Kronika Koła.

Historia noworudzkiego PTTK nie jest więc historią jednej organizacji działającej nieprzerwanie przez kilkadziesiąt lat. To historia kolejnych pokoleń ludzi skupionych wokół tej samej idei: od pierwszych struktur PTT i PTTK, przez samodzielny Oddział, ekspozyturę BORT, pierwsze Koło Terenowe i działalność szkolną, aż po reaktywację w 2013 roku.

Wiele szczegółów tej historii nadal wymaga wyjaśnienia. Dlatego niniejszy tekst należy traktować jako aktualny stan badań, sukcesywnie uzupełniany wraz z odnajdywaniem kolejnych dokumentów, fotografii, kronik i relacji dawnych działaczy.